Op 6 november van dit jaar begonnen Jan Haas (J) en Tea(T) de beklimming van twee toptitels met de missie ons te oriënteren op de inhoud van beide boeken om uiteindelijk onze bevindingen te bundelen. Inmiddels lazen we De Toverberg en Empusion, geven hier onze mening over de boeken afzonderlijk en kijken naar hun samenhang. Let op: we zijn in deze bespreking volop aan het spoileren! Aangezien onze bevindingen totaal anders van invalshoek zijn en ook uitgebreid, zullen we deze intro dusdanig vormgeven dat onze individuele bijdragen een plek krijgen. We horen ook heel graag jullie klimervaringen!
Wat vinden wij van De Toverberg?
J: De Toverberg is een geweldig boek, voor mij onovertroffen, ook na derde lezing dus.
T: Ik vrees dat ik niet alle juiste woorden weet te vinden om mijn bewondering voor dit boek te beschrijven. Het was m'n derde lezing en ook deze keer wentelde ik me met veel plezier in de wereld van Hans Castorp. Niet dat ik helemaal geen kritiek zou hebben, voor mij zijn de lange filosofische uitweidingen lang niet altijd te volgen. Dan probeerde ik de teksten van Sentembrini en Naphta te markeren met kleuren, maar toch lukte het me niet altijd de draad vast te houden. Lichtpunt: ik schijn niet de enige te zijn en de grotere lijnen van de 2 rivalen snap ik wel en ook waar die dialogen voor deugen. Mijn focus ligt bij Hans Castorp en zijn ontwikkeling van profiteur; hij wentelt zich in de rol van ‘patiënt’, naar een mens die wel zijn verantwoordelijkheid neemt als burger/ militair.
Wat is ons oordeel over Empusion?
T: Dit boek las ik voor de tweede keer en behalve het kuren was me vooral de sfeer van de eerste keer bijgebleven. De herlezing was veel intenser. Ten eerste volgde deze direct op De Toverberg en ten tweede was ik gespitst op het vergelijken. In het begin waren het vooral de overeenkomsten; ik merkte dat ik die extra waardeerde vanwege de voorliefde voor De Toverberg. Maar dit is natuurlijk niet zuiver; het boek moet ook en vooral beoordeeld worden op zijn merites. Het viel me op dat er nogal veel zaken buiten de twee locaties waar de gasten/patiënten gehuisvest waren, plaatsvonden. Het boek werd er voor mij donker door. Ik kom met voorbeelden bij de verschillen/overeenkomsten.
J: Olga Tokarczuk heeft De Toverberg als leidraad genomen voor haar Emupsion. Het is een knappe prestatie van haar een eigen versie af te leveren die dicht bij het voorbeeld blijft, maar als verhaal op zichzelf staat. Prettig leesbaar.
De personages, hun achtergrond, een link met Dante en de stoomtrein
J: Hans Castorp (HCA) is de hoofdpersoon van Thomas Manns De Toverberg. Thomas Mann laat HCA zo neutraal als een onbeschreven vel beginnen aan zijn klim. Hij heeft geen ouders meer, opgevoed bij zijn oom. Gemiddelde figuur; een Alleman. Een redelijk blanco mens. Jong en nog niet stevig geworteld in het leven. Dus je kan je er dan ook makkelijk mee identificeren. Kortom: ‘…middelmatig, zij het ook in een heel achtenswaardige zin.’ (pag. 39/927 EPUB)
De hoofdpersoon van Tokarczuk is ook een ingenieur: Mieczyslaw Wojnicz (MW). Hij komt net zo blanco aan als Hans in de Toverberg. MW heeft ook geen moeder meer, wel heeft hij nog een vader. De band met zijn vader is niet heel hecht.
Mann schrijft in hoofdstuk 2 uitvoerig over de familie waar Hans uitkomt en over het doopstel, met de namen van vorige generaties erin gegraveerd, dat gebruikt werd voor de doop van HCA. En dit is opvallend, omdat hiermee de persoon HCA toch wat ingekleurd wordt. Misschien is dit verhaal over het doopbewijs nodig om een parallel te leggen met De goddelijke komedie van Dante; alleen gedoopte mensen kunnen de louterings/tover-berg bestijgen.
Overigens, waar Dante zelf de berg moest oplopen, wordt HCA vervoerd door een stoomtrein, uiteindelijk is het verhaal van De Toverberg wel in de eigen moderne tijd gesitueerd.
Tokarczuk geeft haar hoofdpersoon een geheim mee, van fysieke aard. Ze plaatst MW in een zwart-witwereld (dr. Semperweiss en zuster Schwartz). Een wereld waar mannen de laatste eeuw nogal boude uitspraken over vrouwen hebben gedaan. Ook Tokarczuk laat MW met de stoomtrein aankomen.
De tijd als thema
J ‘Net als de tijd wekt de ruimte vergetelheid.’ De Toverberg (pag. 5/927 EPUB)
Bovenop de Toverberg zorgen het ontbreken van tijd en ruimte voor desoriëntatie.
T: Voor mij is een van de grote verschillen de tijd waarin beide boeken zich afspelen. Thomas Mann verwerkt in zijn roman een lange historische periode waarin vooral in het begin de romantiek een grote rol speelt. Castorp is helemaal niet bezig met wat er in de wereld gebeurt; hij zwelgt in zijn rol als patiënt en geniet met volle teugen van het luxe leven in het deftige sanatorium. Tijdens zijn verblijf komt hij in aanraking met allerlei figuren die hem beïnvloeden, het is een dik boek en vele pagina’s worden gewijd aan de ontwikkeling van Castorp. Die verloopt niet lineair; hij wordt geconfronteerd met zaken die hij niet wil horen, maar toch zetten andere denkbeelden hem aan tot zelfreflectie en uiteindelijk tot inzicht.
In Empusion ligt het accent tijdens de drankovergoten gesprekken minder op de politieke Europese situatie; daar ontaardt elke discussie in vrouwonvriendelijke taal.
Het weer als thema
J: Heel mooi vond ik van Empusion dat het boek begint met de rookwolken van de trein die langzaam oplossen. Het boek eindigt met een sneeuwbui, waardoor alles weer aan het oog onttrokken wordt. Sneeuw, en daarmee het verdwijnen van alle houvast in een omgeving, speelt ook een grote rol in De Toverberg. HCA wordt, bijna als in een experiment, neergezet in een tijdloze, geïsoleerde, ruimteloze (witte sneeuw) omgeving met ziekte en dood.
T: De sneeuw bedekt in Empusion zelfs letterlijk een bloedbad
J: In Empusion ontbreekt de wind. Het is er bijna altijd windstil. De afwezigheid van wind, van beweging, moet worden opgevat als stilstand, de afwezigheid van ontwikkeling. In dat licht worden de onzinnige en conservatieve uitspraken over vrouwen gepresenteerd door Togarczuk.
Bovenaards, roes, mystiek als thema
J. In beide boeken komt een wij-vorm voor. De “wij” in De Toverberg zijn Thomas Mann en de lezer. De “wij” in Empusion zijn de vrouwelijke monsters (Tuntschi) onder de grond, waarmee af en toe een grappig effect ontstaat, omdat er soms letterlijk vanuit het perspectief van de diepte wordt gekeken naar de wereld.
T: Empusion laat zich ogenschijnlijk wat makkelijker lezen, dacht ik bij het begin. Ik moest hier vrij snel op terugkomen; de auteur is helemaal niet zo stellig met haar verhaal. Bovennatuurlijke stemmen strooien verwarring, iets met doden en levenden, hekserij, vrouwen die zich willen wreken op mannen, begin november als dreiging ……Een vergelijking met De Toverberg zou dan de seances met het oproepen van een geest zijn, maar dat was toch wat meer bedacht en uitgesproken, dus de mystiek zit meer in Empusion, vind ik.
Over de roes kunnen we duidelijk zijn. In beide boeken is er volop sprake van vergetelheid. Empusion heeft, buiten haar bedwelmende drankje Schwärmerei, ook vele exquise gerechten om de zinnen te verzetten. Ook De Toverberg kent vele genotsmomenten. Er zijn de schitterend beschreven overvloedige maaltijden, er wordt twee keer ontbijt geserveerd en zowel alcoholische versnaperingen als rookwaren zijn favoriet. In beide boeken komt de sigaar voor, die wordt beschouwd als fallussymbool.
Gender als thema
T: Het gendermotief duikt op in beide boeken. De Toverberg heeft de schitterende passage waarin Hans droomt (niet het visioen over de boodschap van de liefde voor het leven) over een jongen uit zijn schooltijd voor wie hij gevoelens had, Pribislav Hippe. Bij het ontwaken uit deze droom blijkt dat: 'Vreemd hoeveel hij op haar leek – op haar hierboven!' (pag. 149/927 epub) en daarmee bedoelt hij Mevrouw Chauchat, beiden hebben ‘Kirgiezenogen’.
In Empusion wordt ook volop geassocieerd. Wojnicz krijgt sterke beelden uit zijn kindertijd wanneer hij het dode lichaam ziet van de vrouw die hem zijn eerste ontbijt gebracht had in zijn nieuwe onderkomen. Ze doet hem denken aan Gliceria, zijn kinderjuffrouw, die hij zou willen redden van de ouderdom.
Offers en de dood als thema
J. Thilo (zeg maar: de Joachim Ziemssen van Empusion) laat MW op “een andere manier kijken” naar het schilderij van Herri met de Bles. Het schilderij blijft hetzelfde, maar door de manier van kijken verandert het - later in het boek zal dr. Semperweiss hetzelfde zeggen tegen Miecyslaw over hoe hij naar zichzelf zou moeten kijken –
Op het schilderij van Herri met de Bles staat de scène van Abraham die nog maar net door een engel wordt tegengehouden om zijn zoon Isaak te offeren. Het verzoek van de God van Abraham om zijn zoon te offeren bleek een test.
Op pag 325 van Empusion zegt Miecyslaw tegen dr. Semperweiss dat zijn vader hem naar Göbersdorf heeft gestuurd om te sterven. Op het eind van het boek wordt duidelijk dat ook dit offer van een jonge zoon op het allerlaatste moment wordt verijdeld.
Thomas Mann heeft in zijn tijd meer te stellen met de werkelijkheid. Na 900 bladzijden, die de lezer geïnvesteerd heeft in het leven van Hans Castorp, wordt Hans, hoogstwaarschijnlijk, wel geofferd op het altaar van het wereldtoneel. Mann laat Hans afdalen naar de slagvelden van WOI.
Is Empusion een feministisch antwoord op De Toverberg en zijn het daarom Boekgenoten?
J De initialen van de hoofdpersoon van De Toverberg zijn H C(A). Een verwijzing naar Hans Christian Andersen. De initialen van de hoofdpersoon van Empusion zijn MW. Beide dezelfde letter, maar vanuit een ander perspectief. Het gaat er maar om hoe je naar de dingen kijkt. En Miecyslaw verenigt beiden in zich. Daarmee is Empusion een pleidooi om de dingen die we zien niet te willen veranderen, maar er anders tegenaan te kijken. Daarin past, vermoed ik, ook het feminisme. Maar ik weet eerlijk gezegd niet zo goed wat ik met het etiket van de uitgever ‘feministisch antwoord’ moet.
T: Ik ben niet overtuigd, ik vind het heel verschillende boeken, ondanks hun raakvlakken. Olga Tokarczuk is veel meer betrokken bij het verleden en lijden van vrouwen; ze gebruikt De Toverberg als een soort kapstok en geeft een totaal andere draai aan het verhaal. Wel maken beide protagonisten een metamorfose door aan het eind: Castorp wordt eindelijk wakker en realistisch, Wojnicz wordt Clara
