Het wonder van het noorden | Eindverslag: Boeiende tijdreis naar de middeleeuwen
DE AUTEUR
Annemarie Ros, mediëvist met een PhD in Middelengelse literatuur voelt zich thuis in de middeleeuwen. Na het schrijven van enkele succesvolle korte verhalen die zich afspelen in dit tijdvak, waagt zij zich met Het wonder van het noorden aan haar eerste historische roman.
HET BOEK
De jonge Margaretha wordt ingekluisd. Steen voor steen wordt haar nieuwe onderkomen, een cel gemetseld tegen de Groningse Sint-Maartenskerk, afgesloten. Zij is klaar om de rest van haar leven te wijden aan God en in dienstbaarheid aan de Groningers die geestelijke bijstand nodig hebben. Binnen haar eigen muren draagt Margaretha een groot geheim met zich mee, maar zullen de gebeurtenissen daarbuiten niet gevaarlijker zijn voor haar toekomst?
DE LEESCLUB
Een wonder, een jonge vrouw die zich in laat metselen, een kerk, een kluis, en iets dat verborgen had moeten blijven. Veel lezers werden geïntrigeerd door de subtitel op de cover en dat vertaalde zich in het aantal aanmeldingen. Daaronder een flink aantal die bekend waren met Groningen, maar niet met het stukje geschiedenis uit 1219. Vijftien gelukkigen werden geselecteerd en ontvingen van uitgeverij HarperCollins een exemplaar van de debuutroman. Het begin van een ware tijdreis naar de middeleeuwen. Want wat is een ‘recluse’ eigenlijk?
DE DISCUSSIE
De cover, bij een boek is dat het eerste dat de aandacht trekt. En dat doet het:
“Ik vind de cover er erg mooi en verzorgd uitzien. Door de kleding die er ouderwets uitziet, krijg je al een hint naar het verleden. Het kleurgebruik vind ik aantrekkelijk. Het is een boek dat ik zonder aarzelen zou oppakken in de boekhandel.” (Janneke)
Maar ook op een andere manier wist de cover de aandacht te trekken, want die prachtige voorplaat hadden we al eerder gezien. Was het nu een nieuwe uitgave van een bestaand boek? Of was het toch een nieuw boek met een eerder gebruikte afbeelding?
“Ik vind het niet per se erg, maar wel een beetje jammer. Een cover is toch het eerste wat je ziet en hoort bij de identiteit van een boek. Als twee verschillende romans dezelfde afbeelding gebruiken, kan dat verwarrend zijn en voelt het minder uniek.” (Reina)
Ook de titel riep de nodige vragen op, maar wel in prettige zin:
“Ik houd wel van titels die het verhaal nog niet weggeven. Het wekt de verwachting dat er iets bijzonders gaat gebeuren.” (Margreeth)
Wij werden op onze wenken bediend, want het verhaal begint zelfs met iets bijzonders. Een gebeurtenis die wij ons nu amper meer voor kunnen stellen, maar in de middeleeuwen vaker voorkwam dan gedacht. Iedere zichzelf respecterende kerk had een recluse, soms een man, meestal een vrouw, die zich uit geloofsovertuiging afkeerde van alle wereldse zaken en zich liet inmetselen in een cel tegen een kerkmuur. De bijzondere gebeurtenis waarmee het verhaal begint betreft Margaretha, een bijzonder jonge vrouw. Wij vroegen ons af waarom iemand een dergelijke keuze zou maken? Stukje bij beetje kregen we daar wel een antwoord op en werd het personage mooi ingekleurd:
“Als lezer weet je al vrij snel wat er speelt, maar haar geschiedenis ontvouwt zich stap voor stap. Haar achtergrond, haar positie en de spanning tussen plicht en verlangen kleuren haar handelen.”(Ron)
“Margaretha heb ik voldoende leren kennen. Vooral in het begin van het boek komt ze naar mijn mening wat ‘naïef’ in beeld. Heb niet het idee dat ze overziet wat inkluizing echt betekent. Ze onderging haar inkluizingsceremonie met twijfels. Ze droeg letterlijk en figuurlijk een geheim bij zich.” (Carla)
Door de ogen van Margaretha beleven we het dagelijkse leven in de middeleeuwse stad Groningen en het gebied daaromheen, ervaren hoe het kloosterleven is, en hoe de macht is verdeeld. Dat historische perspectief zit enerzijds verstopt onder enkele historische personen die hun eigen rol spelen in het verhaal, anderzijds is het een letterlijk perspectief, want de auteur geeft ons een tweede paar ogen die niets met devotie te maken hebben, maar alles met de jonge Margaretha in haar kluis. Maar vonden wij dit personage zonder naam wel duidelijk genoeg?
“De roodbaardige man [...] blijft in het verhaal een mysterieus vaag figuur en daarmee gelijk aan hoe Margaretha hem ervaart.” (Willy)
“De roodbaardige man is en blijft een raadsel en dat vind ik jammer. Ik had graag meer van zijn beweegredenen geweten; wie is hij, waar komt hij vandaan. Zijn rol in het verhaal is best wel groot maar hijzelf blijft erg vaag.”(Janneke)
Naast deze twee tegenpolen, de een in een kluis, de ander verwikkeld in meer wereldse zaken, maakten we kennis met heel wat karaktervolle personages. De meest aansprekende bleek vader Wiebrandus, geestelijke in de Sint-Maartenskerk. Het wordt een lange rij van fans die wel een biertje met hem willen gaan drinken ...
Jutta van Hoei, een historische figuur die zich als recluse in het prinsdom Luik bezighield met de verzorging van leprozen, maakt ook haar opwachting in het verhaal. Zij legt Margaretha de regels voor een recluse uit en die bleken toch behoorlijk anders dan wij dachten. En hoe ingemetseld ben je eigenlijk wanneer je best bezoek kunt ontvangen en zelfs kunt reizen? Het ging ons begrip te boven.
“Bij het opgeven voor deze leesclub dacht ik echt dat inkluizen letterlijk was. Juist die uitleg van Jutta van Hoei vond ik onlogisch, zeker na de openingszin: ‘Straks zal ik mijn graf betreden.’ In een graf komen is in mijn beleving een enkele laatste reis: geen retourtje en zeker geen strippenkaart.” (Anna)
“Dat vind ik logisch en niet logisch. Inderdaad lijkt het niet logisch dat een recluse naar buiten kan. Als iemand dienstbaar wil zijn en als dat het doel is van de inmetseling is het wel logisch. Het hangt er wel van af hoe de dienstbaarheid wordt uitgevoerd. Jutta van Hoei zorgde voor leprozen. Maar als een recluse zich dienstbaar opstelt om voor anderen te bidden, zal zij meer in haar eigen ruimte blijven.” (Barisca)
Het hield ons lang bezig en we raakten er niet echt over uitgepraat, maar over één ding waren we het wel eens. Jezelf dienstbaar opstellen naar anderen toe is mooi, maar het fenomeen recluse is niet echt meer iets van deze tijd.
Het recluseschap vonden we zelfs één van de balangrijkste thema’s binnen het verhaal, al waren er meerdere te vinden:
“Als belangrijkste thema…., dat zou de inmetseling moeten zijn, maar het boek staat ook bol van de zwangerschap. De vete maakt ook een goede kans. Ik ga toch voor de inmetseling/de kluis. Alles draait toch om Margaretha en zonder inmetseling blijft er van het verhaal niets over. Het is ook het eerste dat ik zou noemen als iemand mij vraagt waar het boek over gaat.” (Willy)
“Machtsverhoudingen. [...] De meeste keuzes die in het verhaal gemaakt worden, zijn hierop terug te voeren. (Gerie)
“Voor mij zijn er nog wel 2 thema's: 1. de enorme invloed van de Katholieke kerk op de samenleving. 2. de enorme tegenstelling tussen de klassen in de samenleving.” (Ger)
En er waren de ‘wonderen’. Een houvast voor de middeleeuwse mens ter verklaring van soms overklaarbare gebeurtenissen. Voor ons het vleugje humor dat een verhaal zo mooi op smaak kan brengen. Met als kersje op de wonderlijke taart natuurlijk de huilende Maria.
“Ik vind het passend in de middeleeuwse context. In een wereld zonder wetenschappelijke verklaringen, boden wonderen denk ik een soort houvast. Het spanningsveld tussen in die tijd oprecht geloof en opportunisme vond ik interessant.” (Ron)
Margaretha als recluse bleek een boeiend verhaal, ingebed in een stukje vaderlandse geschiedenis. We ontdekten dat fictie en feiten naadloos in elkaar over kunnen gaan en dat het boek helemaal voldoet aan de kenmerken van historische fictie. Dat het boek onze aandacht zo wist vast te houden kwam niet alleen door de keuze van het onderwerp, maar vooral door de manier waarop het werd verteld:
“De schrijfstijl van Ros zou ik omschrijven als toegankelijk, beeldend, met een prettig vleugje humor; geen moeilijke zinnen en/of woordgebruik.” (José)
“Ik vind de schrijfstijl prettig lezen. Het is duidelijk wanneer ik met Margaretha meelees en wanneer met iemand anders, bijvoorbeeld, de onbekende met de rode baard. De schrijfstijl heeft geen opvallende kenmerken waar ik aan blijf haken tijdens het lezen en trekt me meteen in het verhaal.” (Gerie)
“De zinnen zijn over het algemeen kort en bondig. Ondanks deze korte zinnen weet de schrijfster wel de juiste sfeer te beschrijven. En dat is niet eenvoudig.” (Gerard)
“Het leest gemakkelijk, maar volgens mij heeft Annemarie ook een poging gedaan om een beetje richting de tijdsperiode te bewegen waarin het verhaal zich speelt. Dan bedoel ik geen ouderwetse woorden, maar heel precies beschrijven wat onze recluse denkt, ziet en vervolgens uitspreekt. Ik vind dat goed passen bij het verhaal.” (Patricia)
“Het heeft mij wel echt naar de middeleeuwse wereld getransporteerd. De namen van voor mij bekende plekken, paard en wagen, transportmiddelen, eten, klooster Yesse, Latijnse missen. Het hele verhaal is er van doordrenkt, heel goed gedaan.”(José)
Een uitgebreide historische verantwoording achterin met aanvullende bibliografie maakte het verhaal nog duidelijker en leverde extra inzichten op. Het is fijn wanneer een goed verhaal ineens een ware geschiedenisles is geworden. Maar om dat verhaal nu te karakteriseren in maximaal tien woorden leverde ons wel de nodige hoofdbrekens op:
- Fijne historische roman met intrigerende personages op een interessante plek. (Janneke)
- Een geraffineerde ingemetselde religieuze maakt wonderen mogelijk vanuit afgezonderde kerkkluis. (Gerie)
- Ros sleept je vanaf de eerste pagina mee naar de dertiende eeuw, waar een vrouw wordt ingemetseld in wat nu de Martinikerk in Groningen is. (Susanna)
- Het gekluisde leven in de Middeleeuwen. (Carla)
- Historische roman over een Nederlandse inmetseling; een stukje vergeten geschiedenis. (Willy)
- Officieel is het fictie, maar de research spat er vanaf! (Ger)
- Leerzame historische roman vol middeleeuwse mystiek, passie en politiek. (Ronny)
- Mooie historische roman waar je iets van op kunt steken. (Patricia)
- Pageturner over een onbekende geschiedenis en leest als een misdaadroman. (Gerard)
- Een roman over een wonderlijke recluse in het middeleeuwse Groningen. (Barisca)
- Een kijkje naar 13e eeuw waarbij vrouwen de kerk verrassen. (Anna)
- Sfeervolle roman over intrigerende keuze van een middeleeuwse jonge vrouw. (Reina)
- Jonge vrijwillig ingesloten vrouw betekent en bereikt juist daardoor veel. (Margreeth)
- Middeleeuws verhaal over geloof, controle en persoonlijke keuzes. (Ron)
Zijn onze verwachtingen uitgekomen?
“Ik verwachtte dat het boek en de geschiedenis zouden kloppen en dat is uitgekomen. Al lezende kreeg ik een beeld van het Groningen van 900 jaar geleden. Ook verwachtte ik religie en inmetseling in het boek tegen te komen en dat klopte ook hoewel deze onderwerpen aanwezig zijn, soms op de achtergrond, soms op de voorgrond aanwezig.” (Barisca)
“Ja, mijn verwachtingen zijn wel uitgekomen. Het was een makkelijk leesbaar verhaal met historische feiten erin verwerkt. Ook een enigszins “lichtvoetig” verhaal. [...] Ik was wel verbaasd hoeveel vrijheden Margaretha in het verhaal had. Hoe zou dit echt geweest zijn in de middeleeuwen?” (Carla)
“[...] Ik was een klein beetje bang dat ik een historische roman wat saai en stoffig zou vinden, met een overkill aan historische anekdotes. Maar ik werd geraakt door het verhaal van Margaretha en leefde helemaal met haar mee.” (Reina)
“Ik moet zeggen dat ik niet teleurgesteld ben. Ik heb erg genoten van het verhaal. Het was leerzaam en ook nog spannend.” (Gerard).
“Het leest als een filmscript!” (Susanna)
DE WAARDERING
Met een gemiddelde waardering van 3,9 sterren maakte deze debuterende auteur ons duidelijk enthousiast:
"Houd je van historische romans die vlot lezen en je tegelijk iets nieuws leren? Dan is Het wonder van het noorden, het debuut van Annemarie Ros, een aanrader.” (Patricia) *
“Nadat het boek dicht is, heb je door de historische verantwoording nog iets om op te kauwen.” (Willy) *
“Het boek krijgt van mij de volle 5 sterren, hoop meer van Annemarie Ros te lezen in de toekomst.” (Ger) *
Unaniem was de waardering niet, al scheelt het niet veel: 2 x 3 sterren, 11 x 4 sterren en 1 x 5 sterren. Veertien afrondende recensies sluiten deze Leesclub verder af. Een leerzaam uitstapje naar een ver vervlogen tijd waar de mannen weliswaar de dienst uitmaakten, maar waar vrouwen als Margaretha desgewenst een belangrijke rol konden vervullen.
* Alle recensies zijn te lezen op de boekpagina, of via Dit vonden wij ervan op de Startpagina.
Ronny van Erp, 20 januari 2025
