Met De laatste sessie laat Saskia de Coster zien dat ze niet schrijft om te behagen, maar om te bevragen. De roman speelt zich af binnen de muren van een therapiekamer, maar de echo’s reiken ver buiten die ruimte. Ze neemt de lezer naar de diepste lagen van herinnering, schuld en identiteit.
De Coster speelt geraffineerd met tijd, perspectief en taal. Wat begint als een professionele ontmoeting, groeit uit tot een existentieel gesprek over macht, zwijgen en identiteit. In dit interview praat De Coster over haar creatieve proces, haar fascinatie voor zwijgen en macht, en de subtiele verschuivingen die haar verhaal zijn spanning geven. Van de structuur van de sessies tot de intieme psychologische dynamiek tussen personages, ze onthult hoe taal zowel kan bevrijden als beheersen.
Over de auteur: Saskia de Coster behoort tot de grootste auteurs uit ons taalgebied. In de loop van haar schrijfcarrière won of werd ze genomineerd voor zowat elke belangrijke literaire prijs. Zij is auteur van onder andere Wij en ik (2013), Nachtouders (2019) en Net echt (2023)
Inhoud: Soms is een sessie van vijftig minuten in een zucht voorbij, soms voelt de therapeut zich al na vijf minuten uitgewrongen. Dat hangt van het verhaal af. Vandaag is alles anders. In de spreekkamer stapt een vrouw binnen, vijfenzeventig jaar. Kristien heet ze. Doodgewoon, benadrukt ze zelf. Twee volwassen kinderen, een trouwe echtgenoot en een kat. En toch zit ze hier. In haar hoofd heeft ze het hele verhaal al zo vaak geoefend, maar nog nooit heeft ze het met iemand gedeeld. Ze gaat terug naar haar verleden, naar het jachthuis tegenover haar woning dat jarenlang leegstond, maar plots weer werd bewoond. Naar een wereld die niet de hare was, zwemlessen, chocoladetruffels. Ze spreekt over zwijgen. Ze is gekomen om te praten. Over Tove. Maar woorden hebben gevolgen.
De laatste sessie is een roman over dubbellevens, over vormen van liefde, obsessie, manipulatie en controle. Een verhaal dat blootlegt hoe we onze versie van de werkelijkheid telkens opnieuw scheppen, gedreven door onze eigen verlangens en angsten.
Interview Saskia de Coster: “Via de taal kom ik ergens in een land waarvan ik zelf niet wist dat het op de kaart stond”
Hoe is De laatste sessie ontstaan? Was er een concreet idee, beeld of personage dat het schrijfproces in gang zette?
“De hele bijzondere setting van therapie interesseerde me, niet toevallig omdat ik zelf in therapie ben. Concreet wilde ik het hebben over wat we zien en wat aan onze blik ontsnapt. Zeker mensen met grote verlangens, zoals hoofdpersonage Kristien, hebben nogal eens last van een vernauwde blik. De hele wereld kleurt zich naar jouw verlangens en subjectiviteit.”
Waarom koos u voor de besloten setting van een therapiesessie — één ruimte, twee mensen, veel stiltes?
“Omdat het een setting is die we vandaag de dag niet echt ergens anders tegenkomen. Vroeger had je in Vlaanderen nog de biechtcultuur, waarbij je je over je schaamte en schuldgevoel heen kon zetten door in een hokje met een priester te gaan praten. In het beste geval luisterde die en gaf die je een opdracht mee zodat je eigenlijk opnieuw kon beginnen. Het biechtgeheim was daarbij heilig, zodat je als leek de veiligheid had van die besloten context. Ik pleit hier allesbehalve voor een terugkeer naar het katholieke, verzuilde Vlaanderen van vroeger maar ik denk wel dat we als samenleving een aantal rituelen zoeken om ons van schuldgevoel te kunnen ontdoen en voor een deel los te komen van onszelf.”
Uw roman voelt intens en geconcentreerd. Werkt u vanuit een vooraf bedachte structuur, of laat u de taal het tempo bepalen?
“Zeker voor De Laatste Sessie, waar toch een cruciale twist in zit, was het nodig om weloverwogen te werk te gaan. Dat betekent zeker niet dat ik van de eerste versie alles juist heb. Integendeel, ik moet heel vaak over mijn verhaal gaan en het herschrijven om het me helemaal eigen te maken of het helemaal te begrijpen. Gaandeweg vormt het zich, zoekt het zijn eigen weg die vaak behoorlijk afwijkt van mijn eerste plan. Ik werk eerder als een tuinier dan als een architect, laat ons zeggen. Een architect heeft de plannen keurig uitgemeten en dan kan het beton gieten en metselen beginnen. Ik heb eerder het gevoel dat woorden en zinnen planten zijn en dat ik aan de tuin werk en die vormgeef.”
In het boek spelen zowel het persoonlijke als het maatschappelijke een rol. Waren de grote gebeurtenissen uit de recente geschiedenis — 9/11, de millenniumbug, Poetin — bewust verweven met de innerlijke veranderingen van Kristien en Sophie?
“Zeker. Een werktitel van De Laatste Sessie was “Waar was je?” Omdat daarin veel samenkomt. Iedereen weet bijvoorbeeld nog waar die was toen de vliegtuigen in de WTC-torens vlogen. De grote en kleine geschiedenis komen er samen. Wat natuurlijk ook het selectieve ervan toont: herinneren we ons alleen de grote, spectaculaire gebeurtenissen? De drama’s? En waar komt ons vermogen om weg te kijken vandaan, om ergens te weten wat zich op de achtergrond ontrolt maar er niet door opgeslorpt te worden? Dat zien we in onze eigen levens en op het grote wereldtoneel.”
Ziet u in die verschuivingen ook een verwijzing naar wat er vandaag in de wereld speelt — een groeiend gevoel van onzekerheid, machteloosheid of morele vermoeidheid?
“Hoe groeit iets? Ik denk dat we misschien iets te snel denken dat het heden geen voorgeschiedenis heeft. Vandaar dat ik het verhaal zich rond de eeuwwisseling laat afspelen. De opkomst van extreem-rechts in Europa door de verkiezing van Jorg Haider in Oostenrijk, de grote onzekerheid rond technologie en of er een opstand van de machines zou komen tijdens de eeuwwisseling, ecologische bekommernissen, die spelen echt al veel langer dan er sprake is van Trump, Wilders, AI en de klimaatcrisis. Dus inderdaad, verschuivingen in plaats van harde breuklijnen.”
De titel De laatste sessie roept onmiddellijk spanning op. Toch is dit voor Kristien juist haar eerste sessie bij Sophie. Waarom luidt de titel dan ook niet De eerste sessie?
“Het is de eerste én meteen ook de laatste sessie van Kristien bij Sophie. Zij komt na een kwarteeuw eindelijk het verhaal dat ze zolang met zich meegedragen heeft, neerleggen. Ze heeft die versie van haar geheim zo lang overdacht en niet gedeeld dat ze er verstrikt in geraakt is. Het is de hoogste tijd om de knoop te ontwarren voor haar.”
Is de titel ook symbolisch te lezen — als een laatste kans om te spreken, of als een afscheid van een bepaalde versie van jezelf?
“Voor Kristien, een vrouw die toch uit de generatie komt voor wie het niet vanzelfsprekend was om naar een therapeut te lopen. De nood is zo hoog bij haar, haar geweten knaagt, ze moet en zal dit verhaal vertellen en heeft al haar moed verzameld. In die zin een ultieme poging, een laatste kans.
In De laatste sessie heeft zwijgen soms meer gewicht dan spreken. Wat betekent stilte voor u als schrijver?
“Stilte in taal zijn de plekken waar de woorden achterwege gelaten zijn. Dat kan uit onvermogen zijn maar ook vanuit een machtspositie. We hebben het vaak over alle stemmen horen en mensen die nooit een stem gekregen hebben aan het woord laten omdat ze daar recht op hebben. Dat kan noodzakelijk zijn, emancipatoir of regulerend. Daarnaast is het vaak de groep die helemaal niets hoeft te zeggen omdat ze zo aanwezig zijn, de echte machthebber.
Als schrijver is stilte noodzakelijk om een stem te vinden. Maar de stilte mag niet stil blijven. Witregels of schrale taal kan ook een zwaktebod zijn. Als schrijver is het wel de bedoeling dat je iets, hoe onmogelijk ook, in woorden probeert te vangen.”
Tove is een vrouw die altijd de controle hield, tot ze zelf tegenover iets ongrijpbaars komt te staan. Hoe vond u haar stem?
“Daar komt een soort method acting bij kijken. Ik leef me in, op basis van een soort mensenkennis.” Je zou psychologiserend kunnen zeggen dat Tove bepaalde toxische trekjes heeft. Die heb ik in mijn omgeving goed geobserveerd en daar ga ik dan mee aan de slag. Het is niet zo dat ik één op één de werkelijkheid overplant naar mijn boeken maar ik heb wel vaag mensen in gedachten als ik me aan het schrijven zet. Al schrijvend ga ik in mijn hoofd met hen in gesprek en zo leer ik hun stem ook steeds beter kennen, tot de personages het van de mensen die model stonden overnemen.
Wat betekent Tove — als vriendin van Kristien — binnen het geheel van het verhaal? Is zij een spiegel, een breekpunt, of eerder een belofte van iets wat had kunnen zijn?
“Tove is de ongrijpbare die ontsnapt, die het iedereen inclusief zichzelf behoorlijk onmogelijk maakt, hoe toegewijd en gedisciplineerd ze ook is.”
De naam ‘Tove’ roept onvermijdelijk de Deense schrijfster Tove Ditlevsen op, die ook schreef over identiteit, vrouwelijke stem en psychische breekbaarheid. Was die verwijzing bewust?
“Ja, het is een eerbetoon aan een onmogelijke vrouw en een geweldige schrijfster. ‘Wilhelms kamer’ en ‘De Gezichten’ hebben mij naar adem doen snakken. Het zijn boeken die heel intens een beleving weergeven.”
De tijd in de roman lijkt voortdurend te verschuiven: herinnering en heden lopen in elkaar over. Hoe hebt u dat bewust vormgegeven? Was dat een manier om de psyche te verbeelden?
“Ja, ons denken verloopt niet zo lineair. In ons hoofd springen we van het ene naar het andere en associëren we erop los.”
Ziet u De laatste sessie als een dialoog met eerdere werken van uzelf?
“De moeder-dochter relatie heeft in mijn werk altijd wel een grote rol gespeeld, omdat het zo’n ingewikkelde spiegelrelatie is. De kleinburgerlijkheid en hoe wij onze levens leiden tussen structuren en grote verlangens, dat zijn wel terugkerende elementen. De werkelijkheid die veel breder en rijker is dan wat we alleen maar kunnen zien. Lichamelijkheid, zinnelijkheid, … dat zijn terugkerende elementen, zie ik zelf.”
Welke auteurs of denkers hebben u bij dit boek beïnvloed?
“Bij dit boek denk ik concreet aan referenties als Natalia Ginzburg, Ian Mc Ewan metTthe Cement Garden, een scheut gothic literatuur. Gothic literatuur gaat over het onbekende, over een domein waar we nog niet gekomen zijn en dat we willen exploreren. Maar ook op een abstracter niveau vertolkt gothic-literatuur een angst. Ten tijde van de romantiek had je veel gothic literatuur. Niet toevallig was het ook de tijd van de grote industriële veranderingen. Mensen wisten niet wat hen te wachten stond, wat er met ons als wezens zou gebeuren. Ik denk dat in De laatste Sessie het personage Kristien ook voor zo’n verandering staat, zowel op persoonlijk vlak (wat vertelt mijn lichaam me, welke intuïties heb ik allemaal, wat voel ik voor iemand?) als op het grotere vlak. In angst vindt veel gothic literatuur haar wortels
In hoeverre is schrijven voor u zelf een vorm van therapie — een manier om uzelf te bevragen via fictie?
“Het is geen therapie want dan zou ik een beetje in een loop terechtkomen, zoals mensen die chatgpt gebruiken als therapeut. Het is wel een manier om een onderwerp dat mij nauw aan het hart ligt verder uit te diepen en via de taal ergens te komen in een land waarvan ik zelf niet wist dat het op de kaart stond. Dat geeft een nieuwe kijk, nieuwe inzichten. Blikverruiming.”
Er komt in de roman een moment waarop de verhoudingen verschuiven en alles in een ander licht komt te staan. Hoe bouw je zulke spanning op zonder de lezer te veel te verklappen?
“Dat vraagt veel schaven en ook op een bepaald moment alles van je eigen verhaal proberen vergeten, een knop omdraaien en lezen alsof je een eerste lezer bent. Het luistert nauw in dit geval.”
De laatste sessie lijkt ook een metafoor voor schrijven zelf: de auteur als therapeut van haar personages. Herkent u dat beeld?
“Ja, en de lezer dan weer als therapeut van de schrijver.”
Wat hoopt u dat lezers na het sluiten van De laatste sessie vooral meenemen — helderheid, onrust, troost?
De troost van woorden die je weer het leven insturen
Als uzelf één sessie zou mogen volgen — met een van uw personages, of met uw eigen schrijvers-‘ik’ — wie zou dan tegenover u zitten, en wat zou u willen zeggen?
“Ik zou Tove wel willen spreken. Niet om haar op de rooster te leggen. Misschien heel lang stil blijven en kijken wat ze dan zelf vertelt? Ik hoorde ooit van een politierechercheur dat niemand stilte langer dan anderhalve minuut kan verdragen. Dat mensen àltijd gaan praten.”
Slotpassage
Tussen de regels van De laatste sessie fluistert Saskia de Coster: schrijven is luisteren — naar jezelf, naar anderen, naar wat niet wordt gezegd. Wie haar roman leest, ervaart dat zelf: de stilte spreekt, de geheimen dringen door, en de vragen die overblijven zijn misschien wel belangrijker dan de antwoorden.
