Kunstmatige intelligentie is eigenlijk al niet meer weg te denken uit ons leven. Het is er. Hebben jullie vorige week influencer Gio in Dubai gezien? En hoe zijn vrouw de laatste stand van zaken van de oorlog in Iran checkte op ChatGPT? Machines zoals ik van Ian McEwan en Klara en de zon van Kazuo Ishiguro geven ons een idee hoe dat kan zijn, kunstmatige levensvormen of belichaamde AI in huis en ons dagelijks bestaan. Of deze overeenkomst hier voldoende is? Laten we snel kijken of het Boekgenoten zijn.
Nadat we de afgelopen maand de beide boeken met veel plezier hadden gelezen, was het tijd voor onze bespreking. Samen boeken bespreken is altijd supertof en zeker ook deze keer. Ishiguro en McEwan slingerden leuke en interessante discussies aan, waar we de nodige lol aan beleefden:
Wat vond je van de beide boeken?
@Ursula1969: Ik vond Klara en de zon prettiger om te lezen dan Machines zoals ik. De schrijfstijl van Ishiguro is lichter dan die van McEwan. Bij Klara en de zon wordt het verhaal verteld vanuit Klara, een kunstmatige vriendin (KV) en las ik vrij vlot uit. Bij Machines zoals ik, dat vanuit Charlie, de mannelijke hoofdpersoon wordt verteld, had ik meer tijd nodig. Ook omdat het gevoel tijdens het lezen anders was. Bij die laatste was dat een beetje een unheimisch gevoel, al viel het uiteindelijk mee.
@Sterrezee: Machines zoals ik heeft een fijne schrijfstijl en is zoals eerder benoemd gelaagd en speculatief. Met Turing als Cameo. Ik heb deze graag gelezen omdat het mooi onderzoekend is wat een robotontwikkeling voor mensen, ons leven en menselijke relaties kan betekenen. Klara en de zon vond ik een lief verhaal. Graag wilde ik Klara in het oor fluisteren dat ze fout zat met haar ‘gebed’ tot de zon en oplossing om Josie te helpen. De tweede lezing ging rap, al was ik wel wat details vergeten. De roman van Ishiguro kwam na die van McEwan eenvoudiger en wijdlopiger over, omdat hij meer zinnen nodig heeft om iets te vertellen.
@FamkeLaLiseuse: Klara en de zon is een hartverwarmende roman over tiener Josie en haar kunstmatige vriendin Klara. Het leest als een coming-of-age. Gesitueerd in een speculatieve maatschappij kijk je als lezer vanuit Klara naar die samenleving. Machines zoals ik is een smakelijke, typische McEwan-roman: meerdere verhaallijnen die kunstig vervlochten zijn. De setting is in het verleden, in Thatcher’s Londen zeg maar en maakt van deze roman een soort what-if. McEwan plaatst zijn Adam in de prille relatie van Charly en Miranda en geeft hierin ruimbaan voor ethische bespiegelingen.
Adam en Klara spreken tot onze verbeelding. Tijdens het lezen zijn het personages over wie we onze gedachten en beelden vormen. Adam komt op @Ursula1969 over als een ‘echte knappe man’ van wie je niet direct ziet dat het een robot is. @FamkeLaLiseuse : “Bij hem vroeg ik me telkens af: wat als de huid kapot gaat, hoe fix je dat dan?” Maar de schijn bedriegt, want hij is wel degelijk “een machine, zijn hoofd opgebouwd met nullen en enen”, merkt @Sterrezee terecht op. “Hij heeft alleen ratio. (…) Hij handelt, spreekt uit wat waar is, eerlijk is, ook al is dat nadelig voor zijn eigenaren.”
Ursula: “Adam doet mij denken aan Data, de andoïde bij Star Trek Next Generation.”
“Klara is een kunstmatige vriendin, een robot als zovelen die je in de winkel koopt en niet al te groot van stuk”, vat @FamkeLaLiseuse Ishiguro’s schepping kort samen. Zij is echt een ‘traditionele’ robot met ogen die in de verbeelding van @Ursula1969 ‘meer soort beeldschermen’ zijn en haar omgeving ‘in vlakken’ ziet. “Haar zinnen zijn ook meer staccato.” Haar dataprocessing lijkt eveneens eenvoudiger. @Sterrezee: “Klara is uitermate goed in observeren en herinneren en van daaruit handelen. Haar redenatie is eenzijdig / beperkt. Ze volgt instructies letterlijk op.”
Welke rollen spelen Klara en Adam als personage?
Wat meteen opvalt in de roman van Ishiguro is dat Klara de verteller is: we zien de wereld vanuit haar perspectief. Zo kijken we dus feitelijk naar onszelf, als mensen in relaties, gezin en maatschappij. @Ursula1969 : “Klara is volledig gedienstig aan Josie, dat is ook haar rol, een kindervriend voor Josie.” Al ziet @Sterrezee die gedienstigheid wel ontwikkelen tot meer autonomie: “Klara wil ook de buurtfamilie helpen, verschillende relaties verbeteren.” Haar personage laat de menselijke eenzaamheid zien en dat verbondenheid opoffering vraagt. @FamkeLaLiseuse “Die liefde is niet vervangbaar, bijvoorbeeld via kunstmatige levensvormen. Het echte contact is van mens tot mens.”
Sterrezee: “Klara vertegenwoordigt het idee dat empathie boven technische ontwikkeling staat.”
Adam’s doen en laten bezien we vanuit zijn eigenaar: Charly. Ook hij legt zo de menselijke tekortkomingen in relaties, gedrag en morele keuzes bloot, maar het voelt anders. Waar Klara haar observaties deelt, observeren wij via Charly Adam. En die botst door zijn zuiverheid met menselijke innerlijke afwegingen. Waardoor Adam bedreigender overkomt en vragen oproept. @Sterrezee : “Houden de mensen de zichzelf ontwikkelende robots nog wel in de hand?”
Sterrezee: “Adam is ook de belichaming :-) van de digitale ontwikkeling. Ons denken erover inclusief AI”
De ethische spiegels die Klara en Adam ons voorhouden zijn interessant. Want de omgang met deze kunstmatige levensvormen lijkt vooral iets over ons, als mensen te zeggen. McEwan initieert dat denken vanuit de geschiedenis die begint bij Alan Turing: @Sterrezee: Het denken over hoe androids zich zouden kunnen verhouden tot mensen.” Al keert @Ursula1969 die gedachte om: “Vooral bij Adam had ik erg het gevoel van een ander soort slavernij, een androïde in bezit. Hoort het dat wij als mensen zo omgaan met dit soort robots?”
Ursula: “Hebben wij als mensheid het recht om over en voor hen te beslissen?”
Het is vooral McEwan die ook de humor gebruikt om die ethische grenzen te verkennen. Door Adam als begeerlijke huisgenoot in de prille relatie van Charly en Miranda te plaatsen laat hij je ludiek en verkwikkend nadenken over onze houding ten opzichte van robots en kunstmatige intelligentie:
Famke: “Kun je vreemd gaan met een robot of blijft het een machine?
Wie kies jij: Adam of Klara?
@Ursula1969 : Ieder past bij zijn eigen verhaal, dus neutraal. Een voorkeur voor een van beide robots heb ik niet. Ik ben nog niet toe aan een robot zoals Klara of Adam om mij heen. Te veel verantwoordelijkheid voor het welbevinden van de robot, te akelig, unheimisch.
@Sterrezee: Geen van beide. Eén KV als Klara heb ik niet nodig. Laat die maar zijn voor hen die hen wel kunnen gebruiken. Adam leek me in eerste instantie wel wat: wel spannend hoe zo’n nieuwe levensvorm is, daar valt van alles over te ontdekken. En nog belangrijker: ik heb weleens vragen over hoe ik informatie kan vinden voor praktische zaken, zou wel een ‘kansberekeningsmachine’ willen hebben voor wanneer ik voor keuzes sta. Maar omdat Adam (of Eva) te autonoom is, is het ook wel eng: wat wordt zijn volgende stap? Gaat hij zich tegen jou keren?
@FamkeLaLiseuse : Als robot is Klara te prefereren boven Adam. Al is het maar omdat Klara slim maar gedienstig is en op die manier een welkome aanvulling kan zijn in ons leven. Adam is in dat opzicht meer een bedreiging, omdat hij zijn eigen afwegingen maakt én in capaciteiten de mens ruim voorbij streeft. Puur naar de romans gekeken, heeft Adam mijn voorkeur. Zijn personage is een boeiende spiegel voor de maatschappij die wij qua ontwikkeling nu binnengaan. Klara leeft meer in een speculatieve wereld, waarin mensen genetisch danwel technologisch ‘opgetild’ zijn.
Het Londen van Machines zoals ik
@Ursula1969: Het zijn Boekgenoten omdat ze allebei over robot’s gaan die over zelfstandig denkvermogen beschikken. Klara is primitiever dan Adam,, hierdoor is het afwijkend. Het gaat in beide romans op een andere manier overt hoe wij als mensheid omgaan met AI bij robots. Ze vullen elkaar aan, het zijn andere situaties, en laten verschillende kanten van de mens zien: zijn wij als mens qua moraliteit minder dan robots? Wat kunnen we van ze leren? Welk risico’s vormen androïdes?
@Sterrezee: De verhalen zijn totaal anders, de settings en personages. De schrijfstijl en complexiteit ook. Omdat Machines zoals ik vanuit Charly geschreven is, gaat het boek in eerste instantie ook over Charly. Klara en de Zon gaat veel duidelijker over Klara. Machines is complexer: de complexiteit en filosofie van de relaties is beter uitgewerkt. Alleen het gegeven ‘omgaan met (toekomstige) androïden is gelijk. Met een waarschuwing aan de mensenheid en aanzet tot ethisch maatschappelijk debat. Dus eigenlijk voor mij geen boekgenoten.
@FamkeLaLiseuse: Zowel Ishiguro als McEwan schetsen een wereld waarin kunstmatige intelligentie en robots gemeengoed zijn. Beide robots maken eigen beslissingen en vullen het leven van andere personages aan. Het eindoordeel van de auteurs over de wenselijkheid van kunstmatige intelligentie in ons leven en maatschappij lijkt gezien het plot in de romans te verschillen. Of eigenlijk: ligt mijlenver uit elkaar. Wat mij betreft boekgenoten.
Maar daarmee waren we er nog niet !!!
@Sterrezee : Adam en Klara zijn anders opgebouwde / functionerende robots. In die zin zijn het wel Boekgenoten, maar ik vind dus de verhaallijnen en thema’s daarin te verschillend. Onze vragen over androïden maken dat ze zeker iets gemeenschappelijks hebben.
@FamkeLaLiseuse: Maakt dat verschil qua verhaallijnen en thema’s ze niet juist Boekgenoten? Plus het perspectief: robot versus eigenaar (volgens mij moet ik hier oppassen met Ursula: voor je het weet richt zij een soort SPEW (Society for the Promotion of Elfish Welfare) op maar dan voor robots 😉😆.
@Ursula1969: Ja, pas maar op 😜. Ik vind het niet kunnen hoe we als mensen robots een vorm van leven geven en dan overheersen.
Het woord is nu aan jullie, dus schuif gezellig aan @Tinwara @Tea @Marianne van de Boeken @Karen @MarijeMiggiels @Arthur @Tallatal @Nina - en verder iedereen die wil meebabbelen natuurlijk!
Wat vonden jullie van deze twee romans?
En zijn het volgens jou Boekgenoten?
Bronnen afbeeldingen: Hebban, Pixabay, Google Maps, Jennabea Designs, ChatGPT
Wisten jullie al dat er in de app een Boekgenoten challenge is aangemaakt?
Kies de volgende code: XLJAE
