Greet Braem Dag Irma, bij vraag 7 blijkt dat een aantal van ons een duidelijk historisch kader missen bij het lezen van 'Tussen twee vuren', niet elke lezer is even goed thuis in de geschiedenis die de basis/achtergrond van het boek vormt. We begrijpen dat de auteur zelf op het moment van schrijven onze hiaten niet (allemaal) kon opvullen, vandaar dat de mogelijkheid van een extra aantal informatieve bladzijden door bijvoorbeeld de vertaler geopperd werd. Kun jij hier iets meer over zeggen?
Dank je Greet voor het overhevelen van deze kwestie naar het vertalerstopic. Ik kom inderdaad regelmatig even kijken bij jullie discussie over de leesclubvragen en ik vind dat jullie met z’n allen ontzettend veel uit het boek halen. Jullie hebben er al zoveel zinnigs over gezegd dat jullie professionele recensenten naar de kroon steken! Vandaar ook dat ik deze feedback over een behoefte aan meer historische context belangrijk vind van jullie als zorgvuldige lezers.
Klíma situeerde de hoofdverhaallijn van zijn roman in zijn eigen ‘tegenwoordige tijd’: de tijd waarover hij schreef viel samen met de tijd die hij en zijn landgenoten op dat moment zelf beleefden. Ook schreef hij vermoedelijk hoofdzakelijk voor mede-Tsjechen/Tsjechoslowaken, voor wie alle recente politieke gebeurtenissen nog vers in het geheugen lagen en die ook wat andere zinspelingen op concrete feiten betreft aan een half woord genoeg hadden. Zoals ik eerder al vertelde zijn de vertalingen van deze roman in andere talen (behalve dus het Nederlands) allemaal verschenen eind jaren tachtig, begin jaren negentig, toen de periode waarover Klíma schreef nog recente geschiedenis was. Ook in Nederlandse en Vlaamse kranten werd veel aandacht besteed aan de politieke ontwikkelingen in Tsjechoslowakije vóór en na de omwenteling, dus er was toen, denk ik, een zekere breed gedragen basiskennis aanwezig. Misschien heb ik, en heeft de uitgever, overschat in hoeverre dat ook nu nog het geval is. Er zijn ondertussen natuurlijk bijna twee generaties lezers bij gekomen en daar hadden we ons wellicht meer bewust van moeten zijn. Wat ik wél heb gedaan bij het vertalen is hier en daar kleine beetjes feitelijke informatie toevoegen om iets duidelijker te maken (of in ieder geval een handvat te bieden zodat lezers desgewenst kunnen gaan googelen), of iets expliciet maken waar het dat in het Tsjechisch niet is. Het eerste voorbeeld dat me te binnen schiet is dat ik op een paar plaatsen ‘Slowakije’ heb toegevoegd waar Klíma dit weglaat, bijv. op p.324: ‘de onafhankelijke staat Slowakije’ – maar dat dit tijdens de tweede wereldoorlog een Duitse satellietstaat was voerde dan weer te ver om te gaan inlassen. Je zou zeggen, maak dan een voetnoot of een eindnoot van zoiets, maar dat heb ik bewust niet gedaan omdat ik weet dat de uitgever geen voorstander is van noten in fictie en ik deel die opvatting eigenlijk wel. Noten, vooral als ze veel voorkomen, kunnen storend werken en de vaart uit het verhaal halen. Het gaat ook in de eerste plaats om een roman, en niet om een geschiedkundige verhandeling. Maar in een roman als deze, die toch ontegenzeggelijk is ingebed in een stuk geschiedenis dat voor lezers hier en nu over het algemeen minder bekend is, zou er zeker iets voor te zeggen zijn om meer context toe te voegen voor degenen die daar prijs op stellen. Ik zie twee manieren om dat te doen: door middel van een apart notenapparaat, dat de lezer eventueel kan overslaan, of, zoals jullie al suggereerden, door een nawoord van de vertaler. Ik ga hier nog verder over nadenken en zal met de uitgever bespreken of we hier iets mee kunnen voor een volgende druk.
Edit: Ik moest het afgelopen weekend denken aan toen ik dit boek zelf voor de eerste keer las. Ik las de Engelse vertaling, kort na verschijnen in 1991, en hoewel ik echt niet elke historische verwijzing doorgrond zal hebben kan ik me niet herinneren dat ik dat toen als een gemis heb ervaren. Ik las dit verhaal voornamelijk als een bildungsroman, waarin hoofdpersoon Adam pas later in zijn leven tot inzicht komt. De rechtszaak en de relaties met de vrouwen op zijn pad vormen daarbij de katalysator. Ook nu nog denk ik dat je de roman zo kunt lezen en dat kennis van de achtergronden niet per se nodig is voor een positieve leeservaring. Maar er zijn natuurlijk verschillende soorten lezers, dus dit zal misschien niet voor iedereen gelden...
