Rechter tussen twee vuren van Ivan Klíma | Eindverslag
Eind juni werd de shortlist van de Europese Literatuurprijs (ELP) bekendgemaakt en bevestigde Hebban dat er net als de voorbije jaren leesclubs met de genomineerde boeken georganiseerd zouden worden. Midden juli was het zover, Anouk maakte de deelnemers bekend en riep iedereen op tot verzamelen op het gloednieuwe forum. Dat lukte goed voor het tiental dat Rechter tussen twee vuren zou lezen, niemand liep verloren en hoewel het voor de meeste deelnemers wennen was aan een leesclubcafé zonder roze reageerdraadjes, hield het niemand tegen om gezellig mee te kletsen.
De boeken werden vlot geleverd, slechts eentje had het moeilijk de juiste weg te vinden, maar uiteindelijk kon iedereen aan de Klíma-klepper beginnen. Want ja, in vergelijking met de drie andere ELP-genomineerden was dat boek van ons best lijvig en konden we de 2,5 weken leestijd goed gebruiken. Er werd niet alleen gelezen, maar ook flink wat opgezocht, zo zou tijdens de discussie blijken.
Waarover gaat het boek?
(Hebban-boekpagina) Het zijn de jaren zeventig en Tsjechoslowakije zucht onder een communistische dictatuur. De Praagse rechter Adam Kindl krijgt de opdracht om een zaak te behandelen die een ondermijning van de staatsmacht zou kunnen betekenen – hoe klein ook. Het wordt Kindl steeds ietsje duidelijker gemaakt welke gevolgen het vonnis dat hij zal uitspreken voor hemzelf kan hebben. Zo komt hij uiteindelijk voor de keuze te staan: doet hij wat moreel gezien het juiste is, of redt hij zijn carrière?
Coverparade
Een makkelijke vraag als opwarmer terwijl de eerste hoofdstukken gelezen worden. Wat is er leuker dan covers vergelijken? Waarom ziet de cover van onze Nederlandstalige editie er zo anders uit dan de originele Tsjechische of de Engelse, Duitse, Griekse en Perzische? Voor sommige covers valt echt wel iets te zeggen, maar onze ‘eigen’ boekomslag lijkt toch wel de voorkeur te genieten.
Verhaalopbouw en vertelperspectief
De eerste discussievraag nadat de boeken uit waren, ging over de manier waarop Klíma zijn verhaal heeft opgebouwd en welke perspectieven hij gehanteerd heeft. We stelden vast dat het boek allereerst uit tien genummerde hoofdstukken bestaat, die zich in 1972 afspelen en worden gebracht door een alwetende verteller. Ze concentreren zich op Adams reilen en zeilen en besteden veel aandacht aan de vrouwen in zijn leven. Daarnaast zijn er negen niet-genummerde hoofdstukken, die allemaal de kop ‘Voor we van de rivier de Lethe drinken’ meekregen. Het is een verwijzing naar de Griekse mythologie, waar de Lethe de rivier van de vergetelheid is, waaruit zielen drinken om hun aardse leven te vergeten. In deze stukken is het Adam zelf die in de ik-vorm terugblikt op een aantal periodes in zijn leven, te beginnen met WOII en eindigend kort voor de verhaallijn in het heden.
Personages
Hoofdpersonage van Rechter tussen twee vuren is overduidelijk rechter Adam Kindl. We hebben tijdens de leesclubdiscussie ruim de tijd genomen om zijn relaties met een aantal vrouwen (echtgenote, ex-vriendin en minnares) onder de loep te nemen, alsook zijn relatie met bijvoorbeeld ouders, broer, vrienden en collega’s. Het was bijzonder interessant om de parallellen en/of tegenstrijdigheden te ontdekken tussen Adam op het werk en Adam privé. We gingen ook niet voorbij aan zijn vele filosofische beschouwingen.
De leesclubdeelnemers gingen eveneens elk op stap met een van de personages. De activiteiten die verzonnen werden, waren steevast goed gevonden en passend bij het personage in kwestie. Meer informatie krijgen over bepaalde handelingen en uitspraken was het hoofddoel.
Historische achtergrond
Afgezien van de woorden jaren 70, Tsjechoslowakije en Praag op de achterflap is er weinig concrete informatie te vinden over de historische en politieke situatie tijdens het leven van rechter Kindl. De auteur hint hier en daar wel op dingen, maar noemt ze zelden bij naam; de Praagse Lente bijvoorbeeld (die voorafging aan de jaren waarover wij lazen) is als zodanig geen enkele keer genoemd. Dit werd door sommige leesclubdeelnemers als een gemis ervaren, door anderen niet; het hangt af van de kennis ter zake die iemand op voorhand al dan niet heeft en de bereidwilligheid om dingen op te zoeken en zelf een en ander bij elkaar te puzzelen.
Van vertaler Irma Pieper hoorden we naar aanleiding van deze discussievraag waarom de auteur ietwat vaag blijft. Zij zegt: “Klíma situeerde de hoofdverhaallijn van zijn roman in zijn eigen ‘tegenwoordige tijd’: de tijd waarover hij schreef viel samen met de tijd die hij en zijn landgenoten op dat moment zelf beleefden. Ook schreef hij vermoedelijk hoofdzakelijk voor mede-Tsjechen/Tsjechoslowaken, voor wie alle recente politieke gebeurtenissen nog vers in het geheugen lagen en die ook wat andere zinspelingen op concrete feiten betreft aan een half woord genoeg hadden.”
Wat nog meer?
We vroegen ons af in hoeverre de flaptekst de lading dekt. Of we op basis ervan de juiste verwachtingen van het boek hadden. We schreven verkooppraatjes voor het boek, probeerden het in slechts drie woorden te typeren, … En niet onbelangrijk, we stelden ons de vraag of Rechter tussen twee vuren een goede winnaar zou zijn van de ELP 2025. Heel wat deelnemers hebben meer dan slechts één genomineerd boek gelezen, de feedback was interessant (en plots stond het boek Helder op een handvol verlanglijstjes).
Tenslotte kreeg iedereen de gelegenheid nog een extra vraag in de groep te gooien, en dat leverde verrassende vragen op. Zo wilde de ene persoon die vijf sterren uitdeelde graag weten waarom alle anderen er vier gaven. Iemand anders wilde weten of de namen in het boek een bepaalde betekenis hadden. We mochten zelfs even in de schoenen van rechter Kindl staan, lastig!
Stel je vraag aan de vertaler
Kort nadat we aan het lezen geslagen waren, kreeg onze leesclub plots een “vertalerstopic”. We konden vragen stellen aan Irma Pieper, die Rechter tussen twee vuren uit het Tsjechisch naar het Nederlands vertaald heeft. En wat heeft zij ons interessante dingen verteld! Geen enkele vraag bleef lang onbeantwoord, in alle openheid vertelde zij over vertalen en het werk van Klíma. Ze gaf ontzettend veel achtergrondinformatie, waardoor het boek nog veel meer tot leven kwam. Bij deze wensen we haar dan ook van harte te bedanken. Irma, je was een enorme meerwaarde voor onze leesclub, dank je wel!
Beoordeling
Onverwacht is het toch nog een lang verslag geworden. Alleen nog even de gemiddelde score meegeven, die ligt bij 4,1 sterren (negen keer vier sterren en één keer vijf sterren). Alle deelnemers hebben enthousiast aan de leesclub deelgenomen en prachtige recensies geschreven. Ook aan hen een dikke dankjewel!
Verslag door Greet Braem, leesclubcoördinator